Overview

5th April 2010 10:44 EST WikiLeaks has released a classified US military video depicting the indiscriminate slaying of over a dozen people in the Iraqi suburb of New Baghdad — including two Reuters news staff.

Reuters has been trying to obtain the video through the Freedom of Information Act, without success since the time of the attack. The video, shot from an Apache helicopter gun-site, clearly shows the unprovoked slaying of a wounded Reuters employee and his rescuers. Two young children involved in the rescue were also seriously wounded. Më shumë …

Allah Made Me Funny OSE  më shumë se kaq …

Për çfarë flet videoja?

Videoja në origjinal e ka titullin “The Story of Stuff” dhe flet për shumë gjëra të prekshme çdo ditë. Me një flali të vetme, vodeoja flet për faktin se nga vijnë gjërat që ne blejmë dhe ku përfundojnë. Kjo përfshin: burimet natyrore, fabrikat, dyqanet, reklamat, mbeturinat. Është një video fantastike që kush nuk e shikon është vërtet për të qarë hallin. Është vetëm 21 minuta. Shikojeni dhe do më kuptoni.

Më poshtë keni vodeon në italisht. Për ta parë videon në anglisht, klikoni këtu. Shikim të këndëshëm.

Një gjë tjetër që dua të ndajë me ju në këtë postim të shkurtër është fakti që kam zbuluar edhe një pasion të ri, fotografinë. Herë pas herë do përqipem të postoj foto që më kanë lënë shumë mbresa apo që flasin vet dhe nuk kanë nevoj të shoqërohen me shumë fjalë.

Kaq ishte e gjitha. Do të dëshiroja shumë të më linit një mesazh mirëseardhje tek komentet. Flaminderit!

E habitshme! Shqipëria e sotme nuk i ngjet fare asaj të kohëve të arta, as njerëzit. Po ç’patën këta xhanëm që ndryshuan me themel; pse vallë e bitisën idealin e partisë?! Këta mirë që u bënë kapitalistë, por u bënë dhe të poshtër. Eh, baba, sa krenar që jam për ty që nuk ishe komunist.

Bëra si bëra dhe e injorova këtë rast ekzemplar në llojin e vet, derisa sytë, një ditë tjetër, më kapën një prototip tjetër të ekzemplarit të parë. Mendova: këta e paskan kapur seriozisht. Po e njëjta gafe, në po të njëjtin fakultet, në të njëjtin universitet. E pata pak të vështirë ta besoja, por nuk kisha nga të vija; isha mat për herë të dytë. Më ngeci pështyma në grykë, i rashë njëherë ballit me dorë, por prapë asgjë nuk ndryshoi. Duke e komentuar këtë fakt tragjikomik më shokun tim, mora arratinë atë ditë.

Më tronditi më shumë fakti që pashë një gafë të përsëritur se sa fakti që lajmërimi ishte pa firmat dhe vulat përkatëse. Më erdhi ndërmend ajo shprehja e famshme e grekëve të lashtë që thotë: “Të zgjuarit mësojnë nga gabimet e të tjerëve, budallenjtë mësojnë nga gabimet e tyre” dhe më lindi një pyetje derivate e kësaj thënie: “Po këta tanët në cilën kategori hyjnë?”

Me që nuk e kam zakon t’i kritikoj njerëzit dhe sidomos kur ata nuk e meritojnë hiç këtë gjë, ju futa punës për të gjetur ndonjë arsye që t’i justifikoja kolltukarët tanë të dashur. Edhe pse jo shumë i suksesshëm, arrita të gjeja nja dy-tre, sa për t’i bërë qejfin vetes. I kam rreshtuar më poshtë:

Arsyeja numër 1: Ka mundësi t’u ketë mbaruar boja e vulës, me siguri për mungesë fondesh. Normale, me këtë shtet që ua jep lekët më pikatore, mbaron boja; duhet t’i ndjejmë kolltukarët tanë. S’e kanë ata në dorë në fund të fundit. Pa prit pak! Mirë boja e vulës që u ka mbaruar, po firmën pse nuk e kishin hedhur. Mos vallë nuk është bërë akoma tenderi për blerjen e stilolapsave? Ka gjasa.

Tjetër arsye: Ka mundësi t’u ketë humbur vula. Me këtë arsyen e dytë nuk dua të zgajtem shumë se mos dal në ndonjë qaf pakëz të pakëndshme. Ma ha mendja se mund ta merrni më mend pse. Nëse jo, ju orientoj unë. Besoj se e dini kuptimin e shprehjes frazeologjike, “Të humbtë vula!”. Nuk dua të kemi pleksje e ngatërresa të këtij lloji; nuk dua të më keqkuptojnë. Bo bo! Prapë ajo pyetja e mësipërme; mirë vula që ju ka humbur (larg qoftë), po stilolapsin pse s’e kanë përdorur për të hedhur firmën të paktën. Epo, u pa puna; po i rrasim prapë të njëjtën përgjigje: punë tenderësh, e kuptoni vet ju.

Është edhe një arsye e tretë, që më rrotullohet rreth rrudhave të ballit dhe që ka shumë mundësi që kjo të jetë me të vërtetë e vërtetë. Imagjinoni sikur sekretareve tona (lum si ne për to) t’u ketë zbritur urdhri nga lart për të shkruar një lajmërim dhe për ta afishuar atë. E imagjinoni dot; ndodh rëndom nuk është edhe aq e vështirë për t’u imagjinuar një skenë e tillë. Tani imagjinoni këtë tjetrën; ato e kanë përpiluar, printuar dhe afishuar lajmërimin, me që kanë përtuar të ngjiten një kat më lartë dhe ta vulosin e firmosin. Ndoshta kanë hezituar për shkak të burokracive; me gjitha ato sekretare që ka aty, duhet të kesh mik të fortë që shkosh një kat më lartë dhe të vulosësh një paçavure prej lajmërimi. “Më mirë e ngjisim direkt” kanë menduar ato, “dhe informojmë injorantët tanë studentë, se nuk dihet sa zgjat ky muhabeti i vulosjes dhe mbeten studentët tanë, të etuar për dije, të painformuar. Këtë të dytën e di që nuk e imagjinoni dot, por përpiquni pak; me pak mundim do e arrini dhe këtë.

Kaq ishin ato që munda të mbledh andej-këtej. I pakënaqur nga arsyetimet dhe justifikimet me të cilat do të mund të ngushëllohesha, nuk më mbetet gjë tjetër për të thënë veç se të uroj: “Mos pafsha me fytyra lajmërimesh të tilla!”. E di që janë ditë të vështira këto ditë, por gjërat të tilla e vështirësojnë akoma më shumë gjendjen, i japin një goditje vlerës së studentit, i zhveshin atij petkun e krenarisë, e nëpërkëmbin emrin e tij, tallen me gjendjen e tij, e përdorin plogështinë e tij, e prangosin lirinë e tij. Për këtë më vjen keq siç i vinte keq Migjenit për malësorin pa shollë nën këmbë, pa rrobë në kufomë dhe pa bukë për të ngrënë. Ma ka ënda të mendoj se po të ishte gjallë gjeniu, Migjeni, si objekt të shkrimeve të tij tani do të kishte studentet dhe gjendjen e tyre e jo malësoret.

Për t’u ardhur në ndihmë atyre që kanë një kuptim së prapthi të fjalës “huazim” dhe që nuk kanë farë ndonjë kuptim të fjalës barbarizëm do të themi ca fjalë, shkurt:

Së pari, teza “nuk duhet ta përdorim sepse është fjalë e huazuar” nuk qëndron sepse, “huazim” është “fjalë a njësi tjetër gjuhësore, që është marrë prej një gjuhë tjetër dhe përdoret në gjuhën amtare”.(1) Ç’do të thotë kjo? Kjo do të thotë se një fjalë e huazuar mund dhe duhet të përdoret pa teklif në gjuhën amtare, në rastin tonë, në shqip. Studentë të tillë, të rënë në pozita puriste dhe që propagandojnë injorancë gjuhësore duhet ta hapin ndonjëherë fjalorin e gjuhës sonë. Çfarë ndodh? Ndodh që studentet nuk e dine se ajo që ata shënjojnë me fjalën “huazim” shënjohet me fjalën “barbarizëm” ndërkohë që Fjalorit i Gjuhës së Sotme Shqipe thotë se fjala “barbarizëm” është ajo “fjalë ose shprehje e huazuar pa nevoje nga një gjuhe tjetër”.(2) Ndërsa Prof Aleksandër Xhuvani i përkufizon barbarizmat si: “të folme të marra nga gjuhë të huaja dhe të përdoruara nga një gjuhë pa ndonjë nevojë të madhe.”(3) Kjo nënkupton se një fjalë e konsideruar barbarizëm nga rregullat e huazimit në shqip, e bazuar kjo në argumente të referueshme gjuhësore e jo në mendime të varfra studenteske, nuk duhet të përdoret në gjuhën shqipe e jo huazimet të cilat janë tashme pjesë të gjuhës sonë.

Kjo i jep fund njëherë e përgjithmonë pretendimit se huazimet nuk duhet t’i përdorim. Ajo që duhet të bëjmë ne sot është të mos barbarojmë, të mos përdorim fjalë a shprehje të huazuara pa nevojë në gjuhën tonë (barbarizma). E them ketë sepse, është nga gjërat më të vërteta mes të shënjuarave si të tilla sot se, shqipja po bastardohet nga pseudo-përkthyesit, apo siç i quan shpesh Edmond Tupja, “përckyesit”. Sot po ndodh ajo që Qemal Murati e përshkruan me këto fjalë:

“Në këto shtjella të mëdha gjuhësh e civilizimesh, me mbisundim të elementit anglo-amerikan, gjuha shqipe e përdorur mish-mash, me frymë (model) e me fjalor të huaj, rrezikohet të bëhet edhe kjo si kanadishtja, gjuhë me gramatikë angleze e me fjalor amerikan, apo si anglishtja e përkthyer në gjuhën shqipe.”(4)

Ky është realiteti shqip-folës dhe kjo është e rrezikshme, por po aq i rrezikshëm është edhe pretendimi se nuk duhet të përdorim huazime. Sot po shohim një fenomen të sa të çuditshëm aq edhe çoroditës; ca thonë se nuk duhet të marrim asgjë nga gjuhët e tjera sepse na mjafton gjuha jonë, të tjerët përdorin vetëm fjalë dhe struktura gjuhësore të huaja dhe thonë se flasin e shkruajnë shqip.

Pas këtyre që thamë lind nevoja të sqarohen ca rregulla të huazimit dhe përdorimit të tyre kur një student/ përkthyes has një fjalë që nuk ka të barasvlershëm në shqip apo ai/ajo nuk di që të ekzistojë një e tillë.

Personalisht jam kundër shpjegimit me shumë fjalë të një fjale të vetme që duhet përkthyer. Prandaj më habit edhe fakti që disa nga shokët dhe shoqet e mija të klasës thonë që versioni i përkthyer u del gjithmonë më i gjatë se origjinali. Me mua nuk ndodh shpesh. Prandaj sugjeroj që kur të hasni një fjalë të huaj që nuk e kemi apo nuk e gjejmë në shqip të ndiqni pikat e mëposhtme.

1. Shfletoni sa më shumë fjalorë “Gjuhë e Huaj-Shqip” që të mundeni për të gjetur fjalën e duhur në shqip; mos jini diskriminues në këtë fazë. Duhet të jeni të sigurt që ju nuk mund të dini çdo fjalë në shqip. Harrojini fjalorët shpjegues në gjuhën origjinale, që sugjerojnë me pasion pedagoget, në këtë fazë; ata hyjnë në punë kur nuk je i sigurt për konotacionin e fjalës, ata të ndihmojnë të bësh zgjedhjen e drejte në shqip, por ata nuk flasin shqip.

2. Përpiquni ta shpikni një fjalë të re (neologjizëm) në shqip sipas rregullave të fjalëformimit shqip për të njëjtën fjalë.

3. Mos kini frikë nga huazimet; kur jeni të siguritë se i keni ezauruar dy pikat e para atëherë huazoni, por mos harroni ta shkruani fjalën me shkronja të pjerrëta dhe, nëse është nevoja, t’i bëni një shpjegim në fund të faqes. Kjo duhet bërë për sa kohë kjo fjalë nuk është pranuar gjerësisht në shqip.

Për dy pikat e fundit Prof. Aleksandër Xhuvani na udhëzon kështu:

Për punë të formimit të neologjizmave është mirë të kemi parasysh këto rregulla themelore:

1. Duke marrë parasysh rregullat e të prejardhurit e të prejardhurit, mund të bëjmë neologjizma nga fjalë që i ka gjuha me prapashtime e parashtime analogjish pas fjalëve që përdoren rëndomshëm. P.sh. botë – botoj; i mjerë – mjerisht; gënjeshtër – përgënjeshtroj; mish – mishtar; tjetër – tjetrazi; pronë – pronar; rishlindje – rishdalje; i mirë – përmirësoj etj.

2. Mund të bëhen neologjizma pas rregullit të të përngjizurit, duke u bashkuar dy fjalë, të cilat mund të jenë gjithë prej asaj ose prej një pjese tjetër të ligjëratës. P.sh. udhëheqës, kryengritës, marrëveshje, gojdhanë, gojëmbël, kokëtrashë, ndërkombëtar, lejëkaim etj.

3. Mund të bëhen neologjizma: a) duke u ndryshuar kuptimi i vecantë i fjalës ne kuptim të figurshëm, si vendos 1. (kupt. i veç.) = vë në vend 2. (kupt. i fig.) = bëj mend, e ndaj mendjen; mbresë 1. (kupt. i veç.) = fr. Cikatrice; 2. (kupt. i fig.) = fr. Impressione; b) duke shkuar analogjish pas frazave të tjera të gjuhës, p.sh. e marr me vështrim (jo e marr në vështrim pas: e marr me mend.

4. Skajet shkencore e teknike do të formohen, si thamë prej rrenjëve greke dhe latine (si fotograf, mikroskop, gjeologji, automobil etj.) ose do të jenë fjalë të asaj gjuhe, populli a industria e së cilës e kanë shpiku (si tram, sport, hinterland etj, ose do të marrin emrin e atij që e ka zbuluar gjënë e re (si galvinizëm, markoni, daltonizëm etj.).

5. Fjalët e frazat e gjuhës politike e administrore duhet të dalin më fortë nga gjuha e kombit, por duke marrë një domethënie të ndryshme nga ajo e para. P.sh. urdhër i ditës, dëftesë, kërkesë, njoftoj etj)(5)

Ajo që duhet të bëjmë në këto ditë të vështira për gjuhën shqipe është t’i rikthehemi traditës sonë gjuhësore; t’i lëmë pak mënjanë tendencat dhe rrymat, të paktën në gjuhë. Duhet të rikthehemi në gjurmët e gjuhëtarëve tanë kompetentë në këtë fushë. Të njohim se çfarë janë huazime dhe çfarë janë barbarizmat. Të dallojnë se çfarë i duhet dhe çfarë nuk i duhet shqipes. Çfarë pasuria na ofron ajo dhe ku çalon. Këto janë këshilla të përgjithshme për të gjithë përkthyesit të rinj në mënyrë që të mos bëjnë gafa të pafalshme dhe qesharake që nuk u shkojnë për shtat.

28 Gusht 2006

1 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 659.
2 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 100.
3 Prof. Aleksandër Xhuvani, “Mbi Thjeshtësinë e Gjuhës”, Norma Letrare Kombëtare dhe Kultura e Gjuhës, Akademia e Shkencave e RP të Shqipërisë, (Tirannë, 1973), I, f. 44.
4 Qemal Murati, Sfidë, “Gjuha e Sotme Shqipe – Prirjet e Reja “Evropianizuese” “ Dimër 2004 – Pranverë 2005, IV, f. …
5 Prof Aleksander Xhuvani, vep.cit. f. 48-49.