Më kanë mburrur gjithmonë si fëmijë shumë të bindur ndaj prindërve dhe më të mëdhenjëve në përgjithësi. Edhe pse nuk thosha pothuajse kurrë ‘jo’, jo të gjitha isha në gjendje t’i bëja rrjedhimisht. Për këtë shkak, ime më thoshte shpesh (dhe vazhodon të më thotë ndonjëherë): “Fjalë pa prishur e punë pa bitisur”. Në raste të tjera kur unë përtoja të bëja diçka për time më ose dështoja ta bëja, ajo e zgjidhte gjithçka duke thënë: “Ah, urdhëro e lodhu, ec vetë e prëju”, dhe shkonte e mbaronte vetë atë punë. Edhe pse nuk ma ka thënë shpesh, unë nuk mund ta harroja këtë perlë gjuhësore, përkundrazi ajo mbetet e freskët me mua deri sot e kësaj dite. Shpresoj që kjo situatë ta shpjegojë sadopak metaforën e shprehjes.

Siç mund ta kuptoni nga vetë shprehja, ajo i përket dialektit Tosk të malësisë së Kurveleshit. Edhe pse unë pres që të jetë shumë e kuptushme për një lexues jugor e më tej, më detyron përvoja ta shpjegoj fjalën që dryshon nga standarti i tanishëm, që prej 72-shit të fjalës “prëju” dhe është mënyra urdhërore e foljes “prehem” në toskërishten e Kurveleshit. Edhe pse folja është shumë e përafërt me standaritn në mëyrën dërfore, koha e tashme, që është edhe infinitivi i foljes në shqip: “unë prëhem”, ajo ndryshon shumë sidomos në kohet e shkuara të të të njëjtës mënyrë p.sh. koha e kryer e thjeshtë, “unë u prëjta” në vend të “unë u preha”. Kështu që mua më rezluton që versioni sipas gjuhës standarte i kësaj shprehje frazeologjike të jetë “Urdhëro e lodhu, ec vetë e prehu”. Megjithatë, unë jam rritur me versionin dalektor dhe atë zgjedh të prëdor.

Unë kaq kisha, por mos harroni, kur dikush nuk ju bindet, mbylleni gjithçka këndëshëm duke i thënë, “Urdhëro e lodhu, ec vetë e prehu” dhe jepinin dum vetë asaj pune.

Nga ana tjetër, kemi një rast tipik të ndërgjegjësimit, edhe pse të pjesshëm, qytetar në Vlorë për mosndërtimin e TEC-eve dhe rafinerive të naftës në qytet. Janë bërë protesta të panumërta për rreth dy vjet rresht. Nuk kërkojnë as dorëheqje të pushtetarëve e as qiqra në hell, por vetëm një të drejtë qytetare, një copë referendum. Askujt nuk ja ndjeu shumë për këtë problem dhe ka filluar të ndërtohen këto TEC-e e rafineri pa e çarë kokën për qytetarët. Tani ajo që pritet është që Vlora të mos shoh më qiell blu pas vënies së parë në punë të TEC-it të parë, lere pastaj për më tepër. Biznesmenëve, që po e ngrenë zërin më shumë tani, do u shkatërrohet gjithçka kanë ndërtuar aty, por do kenë aq para sa për t’i shpëtuar fëmijët e tyre dhe ta rinisin jetën diku më pastër se Vlora. Ata që do mbeten aty janë ata që nuk do kenë mundësi të përballojnë lëvizjen, që nuk janë pak, që do i nënshtrohen kancerimit të tyre permanent dhe do jenë kavje për të provuar nëse mutacionet gjenetike mund të jenë të dobishme. Kjo është më e pakta. Imagjinoni të ndodhe një aksident, shpërthim, mbytje naftëmbajtëseje etj etj, gjëra këto që ndodhin jo rrallë në botë.

Po ti vëmë këto dy raste në peshojë do të mund tu përgjigjemi pyetjeve që ngritëm më lartë.

Në rastin e Gërdecit kemi të bëjmë me një problem që nuk dihet a ishte kryeministri në dijeni të faktit që kjo depo mund të shkaktonte një dëm kaq të madh. Edhe po të ishte, askush nuk e ngriti zërin që t’i thoshte ti po e tepron me këtë gjë. Në rastin e Vlorës, Kryeministri, Presidenti, Ministri i Energjetikës, e ç’u përmban pragu janë në dijeni deri në detaje për rrezikun që po ndërmarrin në Vlorë me lejimin e ndërtimit të TEC-eve dhe rafinerive të naftës; këtë ua ka bërë që tu ngulitet në tru mirë edhe Aleanca Qytetare për Mbrojtjen dhe Zhvillimin e Gjirit të Vlorës. Për më tepër ka pasur protesta për dy vjet. Për më tepër ka pasur protesta para kryeministrisë. Për më tepër, ajo që kërkohet nuk është të mos ndërtohen, por të paktën, të bëhet një copë referendum.

Në rastin e Gërdecit, ministri i Mbrojtjes dha dorëheqjen, shumë përgjegjës të tjerë janë pas hekurave dhe aty u kalbshin. Kanë nisur hetimet për tu dhënë ‘të drejtën’ fajtorëve. Angazhimi i qeverisë për normalizimin e situatës është relativisht i mirë. Tani, ca qytetarë të Vorës dhe zonës përreth po kërkojnë dorëheqjen e Kryeministrit. Çfarë do të sillte kjo? Kjo është vetëm një mjet për të marrë pushtetin nga ana e opozitës dhe po t’i hetosh organizatorët e atyre protestave vështirë të mos dalin pinjollë partiakë. Për më tepër, gjithë protesta e tyre është një hipokrizi, pas faktit që kanë qenë në dijeni të rrezikut dhe nuk kanë bërë zë. Në rastin e Vlorës gjerat duken sheshit. Po të ndodhë fatkeqësi qytetarët e Vlorës, jo që kanë të drejtë morale që të kërkojnë dorëheqjen e pushtetarëve, por kanë edhe të drejtë të kërkojnë të rrasen pas hekurave me President, me Kryeministër, me Ministër Mjedisi e më gjerë.

Pas gjithë këtyre që thamë, mirë është që të gjithë pushtetarët tanë të nderuar deri në detaj, t’i thërrasin mendjes, të marrin mësim nga tragjedia e Gërdecit dhe të parandalojnë një tragjedi më të madhe se ajo në mes të një qyteti nga më të mëdhenjtë në Shqipëri.

Mos harroni të vishni rrobat më të bukura sepse xhaxhi Xhemali i kameras nuk ka ndermend t’ju fusë në histori pa kollare dhe taka jashtëzakonish shumë të larta: (shënim-në momentin që mundet të aksidentoheni gjatë lokalizimit të fytit me kollare, rrezikoni të dilni momentalisht nga historia duke marrë me vete çmimin e madh Marcello Mastroiani për asfiksinë me patetike që pas Rënies së Murit të Berlinit mbi dy entuziastë apolitikë nga Lajpcigu-Leipzig. Kurse në rastin e takave, hipja mbi to mund t’ua nxjerrë kokën vertik përtej kuadratit të historisë, dhe rrezikoni të hyni në histori vetëm me pjesët më gjysëmintelektuale të fizikut, duke marrë megjithatë cmimin e madh Maria-Antuaneta per Ambivalence dhe Autoqefali. Koka juaj do të vazhdojë të sillet rreth vetes në errësirën e historisë orale, e cila ndriçohet përbrenda vetem nga ndonjë chewinggum dhuruar nga antropologu i sëkëlldisur, ama trupi juaj do të vazhdojë të bubrrojë në kasetën Soni minidivi duke fituar mbi supe gjithë gjasat të cilat bëjnë rimë me glasat të cilat shpenzojnë pëllumbat bashkiakë mbi statuja, duke i bërë të palexueshme)

Marrë nga E7E

I zhytur në mendime nga pamja tronditëse, duke ecur pengueshëm nëpër njerëz që ecin të shkujdesur dhe nëpër pllaka trotuari një po, një jo, një ndoshta, gati sa nuk shkel dy fëmijë romë që janë shtrirë në mes të trotuarit mbi ca kartonë ambalazhesh, që flenë a bëjnë sikur flenë, me ca monedha të verdha aty pranë, të veshur me rroba shumë të pista dhe që nuk dihet a janë të braktisur apo janë të detyruar të jenë aty dhe të luajnë atë rol apo gjithë kjo është ajo që atyre u është mësuar se është mënyra më e mirë për tu bërë i pasur. Bën të kalosh një gëllënkë pështyme por dhe ajo nuk do të kalojë poshtë.

Me imazhin e fëmijëve në sy dhe me përpjekjen për të zgjeruar pak kraharorin me frymëmarrje të thella për të cilat e di që do bëhesh pishman kur të përfundosh në spital i sëmurë nga mushkëritë, të qëllon të kalosh para xhamisë simbol Et’hem Beu ku ka zënë vendin e saj një tjetër lypse, mesogrua, e shëndosh, pa gjysmën e këmbës deri në gju dhe me gjurin e prerë të ekspozuar, më një zdap që i rri pak pranë pak larg dhe shkëmbejnë fjalë bashkë herë pas herë, të vjen plasja kur e shikon lypsen që pi një cigare tërë dëngla dhe ti mendon: “Po kjo, cigare i bën lekët e njerzve?” dhe të vjen t’i marrësh cigaren dhe t’i fikësh në ballë, por të mban frika se mos bërtet dhe thotë “Hajduti, më vodhi lekët!!!”.

Mes këtyre pamjeve fillon e bije nata. Atje tej të zë syri një plak që ka vendosur t’i bëjë ballë të ftohtit, ka mbledhur disa kartonë dhe u ka vënë flakën dhe i ka vënë flakës duart që dridhen lartë apo anash. I tërhequr në një ana të trotuarit, ku ka menduar se nuk e zë era apo e zë më pak, bën sikur ngrohet në flakët e zbehta të kartonëve, nuk dihet se çfarë i kalon në kokë. Ndoshta mendon për fëmijët. Ndoshta e ka marrë malli për nipërit dhe mbesat. Ndoshta thjeshtë thotë me vete “Sa ftohtë qenka sonte!”. Kush e di!

Kështu që ti do të ikësh sa më shpejtë të jetë e mundur dhe i lutesh Zotit të mos jetë kjo gjëja e vetme që do të të kujtohet nga kryeqyteti.

Fotoja që po shikoni më lartë është marrë na verandën e barit të universitetit (ambjenti brenda ishte një zgëqe), të atij që është brenda e kam fjalën, se ata që janë jashtë duan një ditë të tërë behari t’i numërosh. Ky ambjent më ka pëlqyer shumë, ishte goxha i qetë kur nuk i tekej kamarierit ta nginte muzikën në majë dhe nuk frekuhentohej nga studentë mondanë, të cilët nuk i shikoja dot.

Një gjë që mbaj mend ishte që i bënte sanduiçët shumë të mirë; seç kishin një shije ndryshe nga normalët. Kafja nuk ishte keq, por kishte edhe me mirë. Ishte edhe praktik, aty merrje gjithmonë kafe dhe ujë çdoherë që benim provim, duke qenë se provimet i bënim në sallën ngjitur, që është salla më e madhe në ambjentet akuale të universitetit të Vlorës. Kafja më shërbente duke me stimuluar pak trurin, kurse uji, përveç për të shoqëruar kafen shërbente edhe për të ruajtur qetësinë në mes të studentëve që kopjonin dhunshëm, duke qënë se kjo gjë mua më asfiksonte fare. Biles, dështimin tim në një nga provimet e Teorisë së Përkthimit. Nejse!

Në këtë bar kam shënuar edhe disa ‘arritje’ gjatë jetës time akademike. Aty kam pirë kafe me rektorin e atëherëshëm të universitetit dhe me nja dy pedagogë të tjerë që nuk më jepnin mësim, por vlersonin aktivitetin tim jashtë-kurrikular të jetës akademike. Këta ishin përgjithësisht dorë e vjetër, e njihinin ballin e kazanit nga rakia e shqerit, pranaj herë pas here ankesat e mija për mitëmarrje në universitet dhe keqsjellje të pedagogëve e të tjera si këto, i kalonin poshtë me ndonjë teke, duke më dhënë të drejtë në parim, duke qenë se vetëm në parim flisnim sepse nuk kam përmendur ndonjëherë emra gjatë bisedave për të shmagur sipunllëkun, silësi që e urrej. Ndoshta kjo ishte një nga shkaqet që ligji kundër shitjeve të pijve alkolike në ambjentet e universitetit nuk i zbatua ndonjëherë në barin e voçkël të universitietit tonë.

Kurse kjo që po shikoni më lartë është një dedikim që i bën studenteja A.B. studentit (ndoshta B. C.) tinzar që ka shkelur mbi pafajsinë e saj (ose idiotsinë) e shprehur me një italishte të çalë që të bën të të dalë natyrshëm lutja “Inshallah nuk studion për italisht!”

Kaq kisha kësaj herë. Ju lutem të më falni për ndonjë gabim drejtëshkrimor sepse ky artikull nuk kam marrë asnjë lexim redaktues. Kalofshi mirë!

Megjithtë ka pasur edhe disa raste kur e kam urryer që kam qenë nga fshati për arsye të përjetimit të përvojave të ndryshme. Këto janë pak dhe unë mundem të risjell në kujtësë vetëm dy prej tyre, mësimet e të cilave vazhdoj t’i shijoj edhe sot.

Janë të dyja nga koha e shkollës së mesme. Merreni me mend, shkollë qyteti – unë nisur nga një nga fshatrat më të thellë të Vlorës për të studjuar në pedagogjiken e Gjirokastrës, të famshmen ‘Pandeli Sotiri’ bashkë me shokun tim të ngushtë Makun. Nga shkolla e fshatit dolëm si nxënësit më të mirë të 10-vjeçrit të demokracisë – unë, Maksi dhe dy nga shoqet tona të klasës. Unë dhe Maku përfunduam në të njëjtën shkollë të mesme. Viti i parë ishtë mavri me bojë, rënie drastike në mësime, konvikt me tipare xhungle për disa fëmijë 14-15 vjeçar si ne dhe pavarësi totale nga familja.

Viti i parë iku si iku dhe përfunduam në vit të dytë. Në vitë të dytë ndodhi njëra nga eksperiencat e hidhara që ju fola pak më parë, makth në mes të ditës. Ishte koha kur une e kisha marrë veten. Kisha filluar t’i mbaja flokët me xhel, të ngritura lartë dhe të rregulluara spic. Kisha filluar të kombinoja xhiset me kepucët dhe me bluzën edhe pse nuk kisha shumë dorë të lirë në këtë aspekt. Kisha filluar edhe të mendoja se si ta bëja me dije shoqen time të klasës që unë e pëlqeja etj., etj. Pikërisht në mes të ketij vrulli adoleshentesk m’u desh të përballesha me një nga shpullat më të rënda që kam grënë.

Ishte ora e gjuhës shqipe me presore Elsën, Elsa Xhixho quhej. Një grua që ishte gati të dilte në pension, por që për inerci rinore vazhdonte të ishte bjonde, të bënte goxha tulatet, të vishej me funde të ngushta dhe të na tregonte se si nuk e pyeste fare burrin. Ishte grua e pavaruar dhe mësuese që të kallte datën.

Ishim në mësimin e Pjesoreve të foljes. Presore Elsa po na shpjegonte me disa shembuj – të cilët ja merrnin studentët nga goja, ndër ta edhe une – se si bënin foljet në pjesoren e tyre në përgjihtësi. Sa për ilustrim po them, pofesorja thoshte ‘jetoj’, ne bashke me të thoshim ‘jetuar’; profesorja thoshte ‘punoj’ ne bashkë më të thoshim ‘punuar’ derisa arritem tek folja ‘dal’. Unë, që isha dehuar nga kënaqësia që po i thosha mirë, si për inerci thash ‘dalur’. Kur më vjen pa përtuar një e pështyrë retorike mu në surrat që më balsamosi edhe vetullat dhe ma leu surratin me bojë të kuqe turpi. “‘Dalur’ thoni ju nga fshati, se ne nga qyteti themi ‘dalë’”. Nuk e desha më veten. Tani nuk mund ta imagjinoj dot as unë se sa turp më ka ardhur. Megjithatë më shërbeu, më shtyu në një farë mënyre të studjoja më shumë gjuhë shqipe, edhe pse mua më ka pëlqyer gjithmonë shqipja dhe kam qënë gjithmonë relativisht mirë në atë lëndë.

Përvoja e dytë e hidhur ndodhi në vit të katërt. Kishte ditëlindjen Armandi dhe e festoi në një bar në qytet. Armandi ishte nga Kalivaçi, llafazan nga të rrallët dhe gënjente nga pak për hobi, por, duke qënë në një konvikt na u hëgër ca muhabeti. E kishim shok dhe duhet t’i bënim një dhurat. Xhepëshpuar, unë Maksi dhe Besniku vendosëm t’i bënim një dhuartë të përbashkët. Pasi u menduam e u thelluam, vendosëm, do i blinim një parfum. E bleme aq sa na i mbantë xhepi, nuk ishte i shtrenjtë, por as i lirë; ishtë një çmim i mirë që ne – si kovkitorë që ishim – mund ta përballanonim. Shkuam, u ulëm, pimë ç’kishim për të pirë dhe këshu kaluam kohën dërsa erdhi çasti i dhënies së dhuratave. Ja dhamë më në fund dhuratën, e mori dhe në zhurmë e në të qeshura na tha se parfumet i bënin alergji, fatëkeqsisht edhe ky joni. Megjithatë e mori me kënaqësi dhe mirësjellje dhe na falënderoi. Oh, sa keq që jam ndjer, sikur nuk kishim çuar dhuratë fare. Pastaj një shok i klasës së Armandit – nga qyteti ky – i kishtë bërë dhuratë një libër dhe, kur ia dha, gëzimi i Armanit ishte aq i madh sa që lexohej si në fytyrën e tij aq edhe kuptohej nga fjalët që i tha aty për aty. Aty mu shtua më shumë marazi. Duke qenë se ai që i dhuroi një libër – gjë që une e çmova shumë – ishte nga qyteti, ia hodha fajin të qenit tim nga fshati që nuk më shkoi mendja t’i dhuroja dhe unë një libër, ishte gjithmonë më i lirë se parfumi ynë. Megjithatë edhe këtë të metë e rekuperova; tani kur behet fjalë për dhuratë unë nuk mendoj gjë tjëtër veç librit. Nuk po zgjatem përse sepse mendoj se të gjithë ndani të njëjtin mendim me mua për këtë dhe i kini të qarta arsyet pse një libër është dhurata më e mirë.

Këto ishin rastet kur unë jam ndjer keq që kam qënë nga fshati, dy çaste të shkurtra prej të cilave nxora mësime. Pjesa tjetër është ndryshe, nuk jam ndier asnjëherë inferior – po flas për në shkollë të mesme ku këto dallime ishin demostrative – për faktin që vija nga fshati, edhe pse shokët tanë të klasës dhe të tjerë nga qyteti ndiheshin superiorë, por që në fakt nuk ishin.

Ajo që dua të trajotoj në këtë shkrim është një gafë sa përkthimore aq edhe redaktoriale që hasa duke lexuar librin që kam në dorë aktualisht, një libër biznesi që, për të mos i bërë reklamë apo antireklamë, nuk po i përmend as titullin, as autorin, as shtëpinë botuese, e sidomos as përkthyesin dhe redaktorin. Në tërësi libri ishtë përkthyer kënaqshëm, por kishte të çala gjuhësore gjithandej, kjo meritë edhe e redaktorit. E rëndësishme, ajo që lexova ishte:

Blerësint e fuqishëm (!) ngurrojnë kur është fjala për të blerë diçka që nuk e shohin dot. Ndaj ata i japin përparësi asaj që mund të shohin.

Fillimisht, duke qënë se nuk po e thithja mirë se ç’ishin këta “blerësit e fuqishëm”, bërë nja përkthim aty për aty të togfjalëshit në gjuhën e origjinës. Aty kuptova se përkthyesi ja kishte futur me top kurse redaktori i kishte mbajtur iso. Në anglisht nuk mund të ishte ndryshe nga “potential buyers” apo “potential costumers”. Por përkthyesi do ketë qënë shtatanik, është nxituar dhe është penguar.

Po të përqiqemi të rindërtojmë skemën përkthimore të ndjekur nga përkthyesi, mund të themi se, kur ai është përballuar me mbiemrin “potential”, e ka ngatrruar atë me mbiemrin tjetër “potent”. Sipas fjalorit Concise Oxford Dictionary Ninth Edition kuptimi i parë i fjalës “potent” është “i fuqishëm, i fortë”. Përkthyesi nuk e ka përkthyer “blerësit potentë” duke qenë se mund të interferonte me antonimin e saj “impotent” që ka një përdorim shumë specifik në shqip, por ka preferuar ta shqipërojë “i fuqishëm”. Tani, nuk mund të pretendojmë se përkthyesi ka përtuar të hapë fjalorin; ajo që mund të hamendësojmë me siguri është që përkthyesi ka qenë i bindur për çfarë ka shkruar kështu që i ka rënë shkurt. Kjo ka shumë gjasa të jetë rezultat i njohjes së varfër të terminologjisë së ekonomisë dhe i nuhatjes së dobët kontekstuale të tij. Kjo të çon të pretendosh me të drejtë se të përkthesh mirë duhet të njohësh mirë gjuhën dhe lëndën të cilën e përkthen.

Ajo që është më e rëndësishëm se gjithë çka thamë më lartë është fakti që as redaktori nuk e zbuloi, analizoi dhe eleminoi gabimin e përkthyesit.

Në disa libra jam përballuar me termin “korrektor gjuhësor” nga çka kam kuptuar se bëhet fjalë për dikë që kujdeset vetëm për drejtëshkrimin, domethënë që çdo fjalë të jetë shkruar saaktë, që në shqip më së shumti ka të bëjë më faktin që çdo “ë” të jetë në vendin e vet dhe që asnjë “ë” të mos jetë në vedin e gabuar. Këtë punë redaktori në fjalë e kishte bërë mirë; ajo ku çalonte ishte që nuk ishte kujdesur për koherencën. Që një fjali të quhet e saktë duhet të plotësojë dy kushte: 1) të jetë e saktë gramatikisht dhe 2) të jetë e saktë semantikisht. Në fjalinë e mësipërme ana gramatikore është mbuluar më së mire; redaktori e meriton plotësisht titullin “Korrektor Gjuhësor”. Ndërsa kushti i dytë lë për të dëshriruar. Edhe pse fjalia në Pas 30 minutash kam provimin e diplomesvetvete mund të duket me kuptim, në kontekst ajo është një stonaturë e vërtetë. Ka gjasa që këtë mospërputhje të mos e pikasë kushdo sepse dikush mund ta kuptojë frazën “blersit e fuqishëm” si “parallitë”, gjë që do t’i hapte një byth vend fjalisë në kontekst, por ajo që ka rëndësi është që autori nuk ka thënë atë, ka thënë gjë tjetër.

Ajo që autori ka thënë është “potential buyers”. Sipas fjalorit të sipërpërmendur kuptimi i parë i fjalës “potential” është “i aftë që të fillojë të ekzistojë apo të veprojë”. Ajo që kam lexuar dhe dëgjuar nga terminologjia e Ekonomisë në shqip, termi anglisht “potential” është huazuar në shqip dhe i është përshtatur fonetikës së saj si “potencial”. Ndërsa kuptimi i frazës “potential buyers” nuk ësthë as “blerësit potentë”, as “blerësit e fuqishëm” e as ndonjë sinonim tjeter i tyre; kuptimi është “blersësit e mundëshëm”. Me shumë fjalë, “disa njerëz që nuk janë klietë aktualë të një kompanie, por që ka gjasa të bëhen klientë të saj (potencialë)”. Me pakë fjalë, tjetër ka thënë atutori, tjetër thotë përkthyesi; ‘mirë thua’ i thotë redaktori.

Italianët i akuzojnë përkthyesit për tradhëtarë. Ndoshta kënë të drejtë, por mendoj se nxitohen pak. Çdo përkthyes e ka ëndërr të jetë përkthyes i mirë dhe të mos bëjë gafa, por kjo ëndërr do kohë dhe mund për t’u realizuar. Si për të vulosur pamundësinë e perfeksionimit të plotë të përkthyesve, janë shpikur redaktorët. Këtyre te fundit, me sa duket, u pëlqen t’i bien çik shkurt. Gabohen!

Njëri sugjeroi,

“Hajd vem andej nga gjykata.”

Tjetri ja ktheu tërë sëkëlldi dhe pompozitet, “ik ore lypsar se nuk vij andej unë.”

E çuditshmja në këtë mes ishte që kalamajtë ishin të dy rome dhe dihet që romët të lypurit e kanë një nga mënyrat e tyre të jetesës, edhe pse ata vete kishin filluar t’i fitonin paret e tyre te xhepit me pune artishtash, duke zbavitur qejflinjtë dhe ahengxhinjtë e rastit me melodinë e këngës se tyre te preferuar “Marsida”.

E treta dhe me e rëndësishmja, që do të jetë dhe tema e shkrimit, është fakti që njerëz që banojnë në fshat e sidomos ata që kanë pak kohë që kanë zbrit në kasaba e etiketojnë njëri tjetrin më epUncategorizeditetin “fshatar” dhe me llagape dhe shprehje frazeologjike të dala nga ironia e hollë dhe dëshira apo “nevoja” për ta ofenduar tjetrin. Ajo që na intereson këtu në fakt nuk është studimi socio-antropologjik i fenomenit, por neologjizmat frazeologjike që burojnë nga ky fenomen. Deri tani kam pasur fatin të dëgjoj tri fraza të cilat nuk mund t’i shpëtonin ndërgjegjes time të hollë gjuhësore dhe i kam radhitur të më poshtë të tria:

1. Ti je andej nga ku zbret dhia me frena dore: Fantazia e popullit ka arritur në zenit me këtë shprehje, për mendimin tim.

Këtë shkrehje e diskutova me një shokun tim që i njeh mirë makinat për të zbërthyer metaforën. Përfundimi që dola për çastin ishte paksa i trishtë sepse mendova se autori popull i frazeologjisë kishte gabuar në ndërtimin saktë logjikisht të metaforës, duke qenë se përfundimi që arritëm ishte që makina kur frenon me frena dore do të thotë që është në vend, jo në lëvizje. Kjo tregonte që metafora ishte ndërtuar logjikisht gabim përderisa dhia ishte ne lëvizje me frena dore të ngritura. Por përvoja ime prej fshatari të mirëfilltë nuk mund të më linte në baltë. Autori popull kishte shkuar më larg se ç’mund të arrinte edhe analizimi i thellë gjuhësorë i shprehjes frazeologjike; ajo ishte ndërtuar mbi përvojën fshataresUncategorizedke të autorit popull.

Çfarë domethënë kjo, do pyesnit ju. Që të arrish ta përthithësh gjithsej kuptimin e frazeologjisë nevojitet një përshkrim shume realist dhe e detajuar i frenimit të një dhie në rrëpirën ë përcëllimës apo në zallishten e shullërit. Vizatimi më i goditur mund të jetë një aventurë e dhisë kur merr tatëpjetën zallore 75 gradëshe të mbifshatit rrugës duke ardhur për në kasolle me barkun plot pas një ditë të begatë kullotjeje.

Dhitë kanë një karakteristikë interesantë, kur janë të gëzuara (të ngopura) kanë qejf të lozin. Kështu për shembull, pas një ditë të bollshme të ushqyeri, një dhi, rrugës së kthimit për në shtëpi, që është logjikisht tatëpjetë sepse dhia normalisht kullot në mal, vendos të bëjë pak spektakël para dhive të tjera duke kërcyer lartë dhe duke shkuar poshtë normalisht sepse aty është tatëpjetë dhe vazhdon kështu derisa loja bëhet e rrezikshme dhe dhia i fut një të frenuar gozhdë vetes në tatëpjetën zallorë saqë i grin thundrat fare. Por sigurisht që nuk frenon dot plotësisht se shpejtësia dhe graviteti bëjnë të tyren. Lloji i frenimit përbën gjithë metaforë. Në një situatë të tillë, dhisë për të frenuar duhet të marrë një pozicion me kUncategorizedëmbët e para shtrirë përpara dhe me kokën paralel mbi to, kurse këmbët e pasme behën se plugje të ngulura në terrenin zallorë. Ky pozicion është shumë i qëndrueshëm dhe statik sa të kujton makinën që është parkuar dhe i janë ngritur frenat e dorë edhe pse dhia vazhdon te rrëshqas tatëpjetë pak centimetra apo diç më shumë, prej nga rrej dhe metafora.

Kuptimi që nxirret nga shprehja frazeologjia është që, kur i drejtohesh dikujt se vjen “andej nga ku dhia frenon me frena dore” nënkuptohet automatikisht që personi në fjalë vjen nga një fshat shumë i thellë dhe malor i vendit dhe që kjo e bën të jetë paksa apo shumë i humbur, i padalë dhe që nuk merr vesh nga jeta.

2. Ti je andej nga ku ta merr ariu bukën (me sheqer) nga dora: Në këtë rast metafora është më e qartë dhe më lehtësisht ë zbërthyeshme. Figura e përdorur është që personi, të cilit i merret buka nga dora nga një ari, jeton një jetë të egër në mes të kafshëve të egra dhe bashkëjeton me to, që automatikisht nënkupton dhe do të thotë që personi është i pacivilizuar dhe i padenje për jetë qytetare.

Metaforë është shumë pikante dhe të kujton direkt filmat vizatimorë ku njerëzit bashkëbisedojnë me kafshët. Ndërtimi i metaforës ka ndjekur një linjë intriguese, ku njeriu është ai që ka diçka kurse kafsha është ajo që ja merr nga dore atë gjë dhe njeriu nuk ka ç’ben. Domethënë, kafsha del mbi njeriun ose, e thënë ndryshe, njeriu është njësoj si kafsha. Shtojca në kllapa shërben për t’i dhënë metaforës ngjyrim me realist, duke qenë se të gjithë e dimë faktin që ariu e ka qejf mjaltin dhe të shkon mendja se edhe të ëmblat e tjera i ka, duke e bërë kështu ëmbëlsinë e sheqerit shkak për rrëmbimin e bukës nga dora.

3. Ti je andej nga ku të thotë ujku mirëmëngjes: Këtu është përdorur e njëjta logjikë me frazeologjinë e mësipërme ku njeriu dhe kafsha bashkëjetojnë. Në rastin konkret kemi të bëjmë më ujkun si kafshë dhe e cila i shton egërsinë situatës duke e thelluar edhe më shumë hendekun me personit në fjalë dhe qytetit, jetës së qytetëruar dhe civilizimit.

Më i bukuri fakt për tu përmendur rreth të triave shprehjeve frazeologjike është fakti që këto frazeologji fshehin pas tyre përvojën e jetës së fshatit dhe normalisht kanë dalë për herë të para nga goja e një bashkëfshatari që ka ca kohë që jetojnë në qytet drejtuar bashkëfshatarit të vet që jeton akoma në fshat, që na çon ne fillim të këtij shkrimi tek sindroma e paemër e distancimit të vetes nga ajo që e ke apo e ke pasur duke shara ata qe vazhdojnë ta kenë atë gjë.